Tình trạng trẻ hay đánh bạn khá phổ biến trong thời thơ ấu và niên thiếu. Một số trẻ có thể tự vượt qua sự hung hãn khi bước sang giai đoạn phát triển mới, trong khi những trẻ khác cần được can thiệp tâm lý. Hiểu rõ hành vi này và các biểu hiện bạo lực liên quan là cần thiết để giúp trẻ phát triển nhận thức và hành vi đúng đắn.
Trẻ hay đánh bạn và ranh giới hành vi cần lưu ý
Tất cả trẻ em đều trải qua các giai đoạn phát triển tâm lý, thể chất và hành vi khác nhau. Hành vi trẻ hay đánh, cắn bạn có thể là bình thường ở giai đoạn này nhưng không còn phù hợp ở giai đoạn khác. Vì vậy, người lớn cần hiểu rõ để có cách xử trí phù hợp, giúp trẻ nhận biết vấn đề và học cách chung sống với mọi người.
Một đứa trẻ hay đánh bạn, dù có lý do hay không, đều cho thấy khả năng kiểm soát cảm xúc còn hạn chế. Đây là biểu hiện khá bình thường ở giai đoạn trẻ mới biết đi do chưa kiểm soát được cảm xúc. Theo các chuyên gia tâm lý, ở giai đoạn này trẻ chưa phát triển đầy đủ sự đồng cảm và nhận thức về đúng – sai, nên chưa hiểu rõ hành vi đánh bạn. Ngoài ra, trẻ cũng chưa có kỹ năng xử lý khi cảm xúc mạnh xuất hiện. Tuy nhiên, nếu tình trạng này tiếp tục khi trẻ lớn hơn, có thể coi là một xu hướng bạo lực.
Theo Viện Hàn lâm Tâm thần Trẻ em và Vị thành niên Mỹ, hành vi bạo lực ở trẻ em và thanh thiếu niên rất đa dạng. Ngoài đánh nhau, còn có nổi cơn thịnh nộ, hung hăng, đe dọa hoặc cố ý làm hại người khác, đối xử tàn ác với động vật, sử dụng vũ khí, đốt lửa, cố ý phá hoại tài sản. Những trẻ có xu hướng bạo lực cần được can thiệp để phát triển tâm lý đúng cách.
Dấu hiệu trẻ hay đánh bạn
Ngoài hành vi đánh bạn lặp lại thường xuyên, trẻ còn có thể bộc lộ các biểu hiện như:
- Tức giận
- Cực kỳ cáu kỉnh
- Cực kỳ bốc đồng
- Dễ nản lòng
- Ương ngạnh
- Hiếu thắng
- Chửi bậy
- Có xu hướng quậy phá hoặc bạo lực
- Có các biểu hiện về rối loạn tâm thần, chậm phát triển
- Sử dụng chất kích thích
- Hành hạ thú cưng
Nguyên nhân trẻ hay đánh bạn thường gặp
Mỗi độ tuổi trẻ có thể bộc lộ các hành vi bạo lực khác nhau với mức độ khác nhau, xuất phát từ các nguyên nhân cũng khác nhau. Sau đây là những nguyên nhân phổ biến nhất.
1. Nguyên nhân gây ra hành vi hay đánh bạn ở trẻ mới biết đi
Theo một nghiên cứu năm 2016 của Viện Y tế Quốc gia Mỹ, hơn một nửa các hành vi như đánh, cắn ở trẻ nhũ nhi và trẻ mới biết đi không xuất phát từ sự đau khổ mà do những yếu tố khác. Dù lý do là gì, việc trẻ mới biết đi đánh người hoặc thú cưng đều cho thấy khả năng kiểm soát cảm xúc còn hạn chế hoặc hành vi chưa phù hợp với tình huống.
Các nguyên nhân trẻ hay đánh và cắn bạn bao gồm:
- Khám phá thế giới: Trẻ có thể muốn xem mọi người xung quanh phản ứng như thế nào hoặc thích thú với âm thanh khi đánh.
- Tìm kiếm sự chú ý: Đôi khi, trẻ chỉ đơn giản là muốn thu hút sự chú ý của người lớn.
- Chạm quá mạnh: Đôi khi trẻ đang cố gắng chạm vào người khác nhưng chẳng may quá mạnh do phấn khích hoặc vụng về.
- Cơn giận dữ: Không kiểm soát được hành vi trong khi tức giận, trẻ có thể la hét, cào cấu, cắn hoặc ném đồ vật vào người khác.
- Tự vệ: Bị đánh hoặc làm cho sợ, trẻ có thể đánh lại để tự vệ.
- Bắt chước hành vi hung hăng: Theo một nghiên cứu của Viện Y tế Quốc gia Mỹ năm 2017, trẻ có thể đánh người khác khi thấy mình hoặc người xung quanh bị đánh. Ví dụ, nếu cha mẹ thường xuyên đánh trẻ hoặc đánh anh chị em, trẻ cũng có xu hướng bắt chước hành vi này.
>>> Tìm hiểu thêm: 7 cách rèn luyện và giáo dục cảm xúc cho trẻ mầm non
2. Các nguyên nhân trẻ hay đánh bạn ở độ tuổi lớn hơn và thanh thiếu niên
Ở lứa tuổi lớn hơn, hành vi trẻ hay đánh bạn thường xuất phát từ các nguyên nhân sau:
• Mệt mỏi, đói, thiếu ngủ: Trẻ khi đói hoặc thiếu ngủ dễ bùng phát cảm xúc, khó kiểm soát và có thể thể hiện bằng hành vi đánh bạn. Ở thanh thiếu niên, tình trạng này kéo dài gây căng thẳng, dễ phát sinh xung đột và các hành vi bạo lực.
• Thiếu kỹ năng giao tiếp, diễn đạt cảm xúc: Những trẻ diễn đạt kém, thiếu khéo léo, đặc biệt có xu hướng hiếu thắng thường không biết nhường nhịn. Khi không đạt được điều mình muốn hoặc thua cuộc, trẻ dễ tức giận và có thể phản ứng bằng hành vi như đánh bạn.
• Tiếp xúc với bạo lực: Trẻ từng bị bạo lực, bắt nạt, xâm hại hoặc thường xuyên chứng kiến bạo lực trong gia đình, trường học, cộng đồng có nguy cơ phát triển hành vi bạo lực.
• Các vấn đề sức khỏe tâm thần: Trẻ tăng động, tự kỷ có thể có hành vi như cào cấu, cắn, đánh. Ở thanh thiếu niên, các vấn đề như lo âu, trầm cảm, rối loạn giấc ngủ hoặc sử dụng chất kích thích cũng có thể dẫn đến hành vi bạo lực.
• Thiếu sự quan tâm từ gia đình: Trẻ ít được chú ý, quan tâm có thể đánh bạn để thu hút sự chú ý.
• Bị rủ rê, lôi kéo: Thanh thiếu niên có thể bị dụ dỗ tham gia các nhóm tiêu cực, dẫn đến hành vi quậy phá, đánh nhau.
• Sử dụng chất kích thích: Rượu, thuốc lá hoặc chất cấm ảnh hưởng đến tâm lý, khiến trẻ khó kiểm soát hành vi.
Ngoài ra, nhiều nghiên cứu cho thấy hành vi bạo lực ở trẻ còn liên quan đến sự kết hợp của nhiều yếu tố như di truyền, hoàn cảnh gia đình – xã hội (nghèo đói, ly hôn, thiếu sự hỗ trợ), hoặc tổn thương não do chấn thương.
Các cách xử lý khi trẻ hay đánh bạn
Cách xử lý khi trẻ hay đánh bạn như thế nào? Nhưng những lời khuyên sau đây có thể hữu ích cho phụ huynh.
1. Cách xử lý tại chỗ khi trẻ mới biết đi đánh bạn
Trẻ hay đánh bạn phải làm sao? Cách tiếp cận để giúp trẻ mới biết đi ngừng đánh bạn phụ thuộc vào mức độ hiểu biết của mỗi bé trong từng giai đoạn.
• Can thiệp ngay lập tức: Nếu không có lý do rõ ràng, người lớn hãy nhắc trẻ chỉ nên chạm nhẹ nhàng. Viện Hàn lâm Nhi khoa Mỹ (AAP) khuyến nghị nên hướng dẫn hành vi đúng để trẻ biết phải làm gì thay vì chỉ cấm đoán.
• Đưa trẻ ra xa: Nếu trẻ tiếp tục đánh bạn hoặc vẫn đang tức giận, hãy đưa trẻ ra khỏi tình huống. Sau đó, giải thích ngắn gọn rằng việc này là do hành vi vừa xảy ra.
• Tạo lối thoát: Nếu trẻ đang nổi cơn thịnh nộ, hãy đưa cho chúng thứ gì đó để giải tỏa như gối để đánh hoặc đá.
• Giúp trẻ hiểu: Khi trẻ bình tĩnh, hãy giải thích vì sao không được đánh bạn, tập trung vào hành động và hậu quả. Ví dụ: “Đánh bạn sẽ làm bạn bị đau”.
• Yêu cầu trẻ thử lại: Hướng dẫn trẻ thử cách khác thay vì đánh. Ví dụ: “Con thử lại nhưng nhẹ nhàng thôi nhé” hoặc “Gọi cô, cô sẽ giúp con”. Nếu trẻ còn ngại, người lớn có thể cầm tay bé để hướng dẫn.
• Thiết lập ranh giới: Nếu trẻ vẫn tiếp tục, cần nói rõ hậu quả. Ví dụ: “Nếu con tiếp tục đánh bạn, con sẽ phải chơi một mình”. Với trẻ nhỏ, cần áp dụng ngay, tránh các hình phạt xảy ra sau đó.
• Giữ bình tĩnh: Người lớn cần điềm tĩnh, không đánh mắng. Nên nhẹ nhàng nhưng cương nghị, đồng thời tránh phản ứng quá nhiều để trẻ không coi đây là cách thu hút sự chú ý.
>>> Tìm hiểu thêm: 9 kỹ năng sống cho trẻ tiểu học: Hành trang cần thiết cho con
2. Cách xử lý tại chỗ khi trẻ lớn và thanh thiếu niên đánh bạn
Hành động của cha mẹ và thầy cô có thể khiến tình hình tốt hơn hoặc tệ đi, vì vậy người lớn cần làm gương. Ngoài ra, cơn giận của trẻ thường xuất phát từ cảm giác mất kiểm soát.
Những biện pháp sau có thể hữu ích khi xử lý trẻ hay đánh bạn tại chỗ:
• Can ngăn kịp thời: Nếu trẻ ở tuổi thanh thiếu niên, có thể cần thêm người hỗ trợ để đảm bảo an toàn.
• Giữ bình tĩnh: Người lớn cần cứng rắn nhưng ôn hòa, tránh đe dọa và thể hiện sự sẵn sàng lắng nghe.
• Tách trẻ khỏi tình huống: Sau đó, yêu cầu trẻ ngồi xuống để bình tĩnh lại.
• Trao đổi riêng: Tạo không gian riêng để nói chuyện, tìm hiểu nguyên nhân và thể hiện sự đồng cảm.
• Phân tích hậu quả: Giúp trẻ hiểu hành vi đánh bạn có thể dẫn đến hậu quả nghiêm trọng như bị kỷ luật, gây thương tích hoặc tổn thương người khác.
• Định hướng hành vi: Đưa ra lời khuyên, hình phạt nếu tái diễn và khuyến khích trẻ xin lỗi (có thể sau khi đã bình tĩnh).
Các biện pháp can thiệp lâu dài tại nhà, tại trường
Trẻ hay đánh bạn phải làm sao? Ở một mức độ nào đó, đây có thể là hành vi phát triển bình thường, đặc biệt khi trẻ tức giận. Dù không thể ngăn chặn hoàn toàn, nhưng một số biện pháp có thể giúp giảm tần suất và mức độ.
Sau đây là những gì ba mẹ, thầy cô cần làm:
• Giải thích các quy tắc: Với trẻ nhỏ, cần cho biết giới hạn khi tiếp xúc với người khác và giải thích để trẻ hiểu. Với trẻ lớn, cần yêu cầu tuân thủ quy định của gia đình và nhà trường, đồng thời giúp trẻ hiểu rằng bạo lực là không thể chấp nhận.
• Làm mẫu hành vi đúng: Hướng dẫn và làm mẫu cách chạm nhẹ nhàng trong các tình huống phù hợp.
• Khen ngợi hành vi tích cực: Khi trẻ kiềm chế được việc đánh bạn, hãy ghi nhận và khen ngợi.
• Dạy nhận biết và diễn đạt cảm xúc: Dạy trẻ gọi tên cảm xúc và lắng nghe khi trẻ chia sẻ. Nếu trẻ chưa biết diễn đạt, người lớn có thể giúp gọi tên cảm xúc. Ví dụ: “Mẹ biết con đang rất tức giận.”
• Tạo thói quen sinh hoạt lành mạnh: Trẻ cần ngủ đủ giấc và vận động mỗi ngày. Hạn chế thời gian sử dụng thiết bị điện tử theo độ tuổi.
• Tạo không gian bình tĩnh: Giúp trẻ có một không gian hoặc cách riêng để thư giãn khi căng thẳng.
• Xác định yếu tố kích hoạt: Quan sát các tình huống dễ khiến trẻ đánh bạn (như mệt mỏi, thay đổi thói quen) để hạn chế.
• Bảo vệ trẻ khỏi bạo lực: Tránh để trẻ tiếp xúc với bạo lực và không sử dụng đòn roi, mắng chửi trong việc dạy con.
• Phối hợp với nhà trường: Gia đình và giáo viên cần thống nhất cách giáo dục, tránh các hình thức xử phạt tiêu cực như đánh đập, bêu riếu vì có thể phản tác dụng.
>>> Tìm hiểu thêm: 10 cách dạy trẻ kỹ năng tự bảo vệ bản thân
Những biện pháp phòng ngừa trẻ hay đánh bạn tái diễn
Để hạn chế tình trạng trẻ hay đánh bạn và các hành vi bạo lực tái diễn, điều quan trọng là cần quan tâm, chăm sóc và dạy dỗ trẻ đúng cách ở cả gia đình và nhà trường.
• Tránh các yếu tố góp phần: Ở trẻ nhỏ, có thể do mọc răng, thiếu ngủ, ăn uống không đều, thiếu sự quan tâm hoặc tiếp xúc với bạo lực. Ở trẻ lớn và thanh thiếu niên, các yếu tố thường gặp là thiếu ngủ, sử dụng chất kích thích, thiếu sự quan tâm từ gia đình, giao du với bạn xấu, hoặc gặp các vấn đề tâm lý.
• Tạo điều kiện cho trẻ vận động: Không nên ép trẻ học quá mức, cần có thời gian vui chơi, đặc biệt là hoạt động ngoài trời. Hạn chế sử dụng thiết bị điện tử.
• Đảm bảo sự thống nhất trong giáo dục: Gia đình và nhà trường cần có cùng quan điểm trong việc dạy dỗ để trẻ không bị bối rối và biết giới hạn hành vi.
Khi nào cần đưa trẻ đi thăm khám với chuyên gia?
Trẻ hay đánh bạn có thể cải thiện dần qua giáo dục, nhưng một số trường hợp cần can thiệp chuyên môn.
1. Trẻ mới biết đi
Cần đưa trẻ đi khám nếu có các dấu hiệu phát triển bất thường như:
• Hay giận dữ vô cớ
• Thường xuyên đập phá đồ chơi
• Không thể chơi cùng trẻ khác
• Chậm nói, phản ứng chậm hoặc không phản ứng
• Nhận thức kém
2. Trẻ lớn và thanh thiếu niên
Ở độ tuổi này, trẻ đã có khả năng nhận thức và kiểm soát hành vi. Nếu vẫn thường xuyên đánh bạn dù đã được can thiệp, cần xem xét khả năng có vấn đề tâm lý như tăng động, tự kỷ, lo âu hoặc rối loạn khác.
Nên đưa trẻ đi thăm khám nếu có các dấu hiệu:
• Đánh/cắn lặp lại, kéo dài, gây thương tích
• Hay la hét, đập phá
• Tự cô lập
• Sợ hãi hoặc căm phẫn quá mức với một số người hoặc tình huống (ví dụ: sợ bóng tối, sợ đến trường)
• Có hành vi hoặc ý định làm hại bản thân hoặc người khác
• Rối loạn ăn uống, giấc ngủ
• Sử dụng chất kích thích
Các câu hỏi thường gặp về chủ đề trẻ hay đánh bạn
1. Trẻ hay đánh bạn phải làm sao để dừng ngay tại chỗ?
Người lớn cần can ngăn, tách trẻ ra khỏi tình huống. Hãy cho trẻ ngồi xuống để bình tĩnh lại. Sau đó, hỏi lý do và giải thích vì sao hành vi đánh bạn là không phù hợp, đồng thời khuyến khích trẻ xin lỗi bạn.
2. Trẻ hay đánh bạn bao lâu sẽ giảm nếu can thiệp đúng?
Nếu được can thiệp đúng cách, hành vi này có thể cải thiện trong vài tuần. Tuy nhiên, một số trường hợp có thể kéo dài hơn nếu liên quan đến các vấn đề tâm lý.
3. Có nên phạt cách ly khi trẻ mầm non đánh bạn?
Nếu trẻ không kiểm soát được hành vi và có nguy cơ gây hại, có thể áp dụng biện pháp cách ly để đảm bảo an toàn. Điều này cũng giúp trẻ hiểu rằng hành vi đánh bạn sẽ dẫn đến hậu quả.
Khi phạt, người lớn nên hạn chế giao tiếp hoặc phản ứng để tránh việc trẻ coi đó là cách thu hút sự chú ý. Thời gian cách ly chỉ nên kết thúc khi trẻ đã bình tĩnh.
>>> Tìm hiểu thêm: Phát triển tâm lý trẻ em: Ba mẹ đồng hành cùng con trưởng thành
Mỗi đứa trẻ đều trải qua các giai đoạn phát triển và có thể bộc lộ những hành vi chưa phù hợp như trẻ hay đánh bạn. Người lớn không nên vội gán nhãn mà cần quan sát, hiểu nguyên nhân để có cách xử lý đúng. Quan trọng nhất là tạo môi trường yêu thương, giáo dục phù hợp để trẻ dần điều chỉnh hành vi.
